Polska

Literatura renesansu w Polsce

Charakterystyka:

Renesans w Polsce ma swoje specyficzne cechy, ale należy pamiętać, ze żadna późniejsza epoka w dziejach literatury nie była tak współbieżna z przemianami w całej łacińskiej Europie. Inaczej niż na Zachodzie kulturę tej epoki tworzyło nie mieszczaństwo, lecz średnia szlachta ziemiańska, która w XVI wieku stała się hegemonem przemian reformatorskich, formowała program egzekucji praw i dóbr oraz utrwalała polski model parlamentaryzmu i swobód obywatelskich. Za panowania Jagiellonów Polska stała się potęgą liczącą się na Wschodzie i na Zachodzie. Stabilizacja polityczna i rozkwit ekonomiczny sprzyjały rozwojowi kultury.

Dzieła i twórcy

  • Jan z Ludziska, profesor Akademii Krakowskiej, astronom, lekarz, mówca i wielbiciel Cycerona;
  • Grzegorz z Sanoka, arcybiskup lwowski;
  • Jan Ostroróg, prawnik, dyplomata i pisarz polityczny. Jego dzieło "Memoriał w sprawie uporządkowania Rzeczypospolitej" (1475) i koncepcje polityczne zostały wyzyskane w XVI wieku przez działaczy reformacyjnych i ideologów szlacheckich;
  • Filip Buonaccorsi-Kallimach włoski humanista, autor panegirycznego "Żywotu i obyczajów Grzegorza z Sanoka" (1476), utworu zawierającego renesansowy wzór humanisty i mecenasa;
  • Konrad Celtis, wędrowny humanista niemiecki, który przebywał w Krakowie w latach 1488-1490 i był współtwórcą Nadwiślańskiego Towarzystwa Literackiego, skupiającego najświatlejsze umysły (między innymi Wojciech z Brudzewa).

Renesans wczesny

Renesans wczesny obejmuje lata 1506-1543.
Data pierwsza jest o tyle ważna, że wyznacza początek wielkich renesansowych inwestycji artystycznych (Wawel), międzynarodowej aktywności dyplomacji królewskiej, rozbudowy dworu i kancelarii. Na pierwsze i drugie dziesięciolecie przypadają:

  • debiuty znakomitych poetów Jana Dantyszka (biskup warmiński, dyplomata, autor łacińskich elegii i "Hymnów kościelnych") i Andrzeja Krzyckiego (biskup-humanista, dworski panegirysta i autor paszkwilów, twórca erotyków i utworów biesiadnych, a także wierszy politycznych i religijnych)
  • rozwój drukarstwa
  • wystąpienie Biernata z Lublina

Jako końcową datę przyjmuje się rok 1543, ponieważ jest to moment wielu wydarzeń finalnych i inicjalnych:

  • rok śmierci Mikołaja Kopernika i ogłoszenia jego dzieła "O obrotach sfer niebieskich",
  • rok śmierci Klemensa Janickiego (najmłodszego poety polsko-łacińskiego),
  • pierwsze wydania: "Krótkiej rozprawy między trzema osobami" Mikołaja Reja; traktatu "Łaski, czyli o karze za mężobójstwo" Andrzeja Frycza Modrzewskiego.

Najwybitniejsi przedstawiciele to:

  • Mikołaj Kopernik - wszechstronnie wykształcony duchowny, astronom, matematyk i lekarz. Jego wybitne odkrycie uniezależniło nauki przyrodnicze od teologii, podważyło autorytet kościoła w poglądach na budowę świata ziemskiego;
  • Stanisław Orzechowski
  • Andrzej Frycz Modrzewski
  • Biernat z Lublina
  • Klemens Janicki
  • Mikołaj Rej

Okres rozkwitu

Okres rozkwitu rozpoczyna rok 1543, a kończy moment śmierci Jana Kochanowskiego w 1584 roku. W tym czasie mieszczą się wszystkie najważniejsze wydarzenia polityczno-społeczne (ruch egzekucyjny, szczyt polskiej reformacji) oraz twórczość najwybitniejszych pisarzy wieku: Mikołaja Reja, Jana Kochanowskiego, Łukasza Górnickiego.

Okres ostatni

Okres ostatni: 1584-1629 zamyka data śmierci Szymona Szymonowica, ostatniego poety, który wyraźnie utożsamia się z renesansem. Poza wspomnianym do najwybitniejszych twórców tego okresu należą: Piotr Skarga i Mikołaj Sęp-Szarzyński.

Epoki literackie w pigułce - charakterystyka epok, literatura i sztuka, architektura.

© Bartłomiej "afro" Małek 2009